شماره رهگيري 2145999
بسمه تعالي
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
گروه علوم باغباني
پايان نامه کارشناسي ارشد
بررسي اثر اسيدهيوميک ، نيتروکسين و کود بارور-2 روي عملکرد کيفي و کمي مرکبات رقم والنسيا در جنوب کرمان، شهرستان فارياب
توسط:
محمد رشيدخواه
استاد راهنما:
دکتر شهرام صداقت حور
استاد مشاور:
دکتر داود هاشم ابادي
دي ماه 1392
فهرست مطالب
فصل اول: مقدمه1
1-1- مقدمه2
1-2- ارزش اقتصادي3
1-3- كاربرد3
1-4- توليد مركبات در دنيا و جايگاه ايران در جهان5
1-5- مناطق مهم رشد مركبات در دنيا5
1-6- مناطق مهم كشت مركبات در ايران6
1-6-1- سواحل درياي خزر7
1-6-2- ناحيه مركزي7
1-6-3- ناحيه بندرعباس و درياي عمان8
1-7- سطح زير کشت و ميزان توليد در کشور8
1-8- انواع مرکبات در کشور9
1-9- مشکلات کشت و کار مرکبات در ايران9
1-10- اهميت و اهداف پژوهش10
فصل دوم: مروري بر پژوهشهاي پيشين13
2-1- تاريخچه و منشاء پيدايش مركبات در ايران و جهان14
2-2- گياهشناسي16
2-2-1- گياه17
2-2-2- گل17
2-2-3- گل انگيزي18
2-2-4- گرده افشاني19
2-2-5- ميوه19
2-3- گونه هاي مرکبات تحت کشت در ايران20
2-3-1- پرتقال (Citrus sinensis)20
2-3-2- نارنگي ها (C. reticulate)21
2-3-3-گريپ فروت (C. paradise)21
2-3-4- ليمو ترش (C. limon)21
2-3-5- نارنج (C. aurantium)22
2-4-ارزش غذايي و ترکيبات ميوه24
2-5-ازدياد مرکبات25
2-6-شرايط اقليمي مركبات26
2-7-تغذيه درختان مركبات28
2-7-1- عناصر پرمصرف29
2-7-1-1- ازت (نيتروژن)29
2-7-1-2- فسفر30
2-7-1-3- پتاس31
2-7-1-4- کلسيم31
2-7-1-5- منيزيم32
2-7-2-عناصر كم مصرف32
2-7-2-1- آهن32
2-7-2-2- روي33
2-7-2-3- منگنز34
2-7-2-4- مس34
2-7-2-5- بر34
2-7-2-6- موليبدن35
2-7-3- تاثير عناصر مختلف بر مرکبات و علايم کمبود آنها36
2-7-4- ميزان کود37
2-7-5- زمان و نحوه‌ مصرف کودها37
2-7-6-کود حيواني38
2-7-7-کودهاي زيستي39
2-7-7-1- نيتروکسين ( ازتوباکتر – آزوسپيريليوم)42
2-7-7-2- کود فسفاته بارور-245
2-7-7-3- هيوميک اسيد48
فصل سوم: مواد و روش ها53
3-1- شرايط انجام پژوهش54
3-2- مواد گياهي54
3-3- تيمارهاي آزمايشي55
3-4- صفات مورد اندازه گيري55
3-5- طرح آزمايشي و آناليز آماري58
فصل چهارم: نتـــايج60
4-1- ويژگي هاي کمي عملکرد61
4-1-1- تعداد ميوه62
4-1-2- عملکرد ميوه63
4-1-3- اندازه ميوه64
4-2- ويژگي هاي کيفي ميوه65
4-2-1- حجم آب ميوه67
4-2-2- مواد جامد محلول ميوه (TSS)67
4-2-3- اسيد ميوه68
4-2-4- نسبت بريکس به اسيد قابل تيتر69
4-2-5- رنگ ميوه70
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري75
5-1- ويژگي هاي کمي ميوه76
تعداد ميوه در درخت76
عملکرد درختان پرتقال78
متوسط وزن و قطر ميوه79
3-6- ويژگي هاي کيفي ميوه80
جمع بندي83
پيشنهادات85
منابع86
فهرست جدول ها
جدول 1-1- ميزان توليد مركبات در كشورهاي عمده جهان6
جدول شماره 1-2. پراکندگي انواع مرکبات در استانهاي کشور22
جدول شماره 2-2. مقدار مواد معدني موجود در يک تن ميوه پرتقال.24
جدول 3-2. حداقل درجه حرارت قابل تحمل گونه هاي مختلف مركبات (برحسب سانتي گراد)27
جدول 4-2- حد بهينه عناصر غذايي كم مصرف و پرمصرف در پرتقال.38
جدول 1-3. ويژگي هاي فيزيکوشيميايي خاک مورد استفاده.54
جدول 1-4. نتايج تجزيه واريانس صفات کمي ميوه درختان پرتقال والنسيا در پاسخ به کاربرد کودهاي زيستي.61
جدول 4-2- نتايج تجزيه واريانس صفات کيفي ميوه درختان پرتقال والنسيا در پاسخ به کاربرد کودهاي زيستي.66
جدول 4-3- نتايج تجزيه واريانس شاخص هاي رنگ ميوه درختان پرتقال والنسيا در پاسخ به کاربرد کودهاي زيستي.71
فهرست شکل ها
شکل 1-1- نواحي عمده کشت و کار مرکبات در ايران7
شکل 1-2. نمايي از کود نيتروکسين مورد استفاده در اين پژوهش، حاوي (ازتوباکتر و آزوسپيريليوم)45
شکل 2-2. نمايي از کود فسفاته بارور مورد استفاده در اين پژوهش48
شکل 3-2. نمايي از کود هيوميک اسيد مورد استفاده در اين پژوهش.52
شکل 1-3. دستگاه رفرکتومتر مورد استفاده در تعيين مقدار TSS در آب ميوه پرتقال.56
شکل 2-3. تشکيل رنگ صورتي به عنوان نقطه پايان تيتراسيون اسيد هاي آلي ميوه.57
شکل 3-3. دستگاه کرومامتر Minolta CR400 مورد استفاده در اندازه گيري رنگ ميوه.58
شکل 4-3. نقشه طرح آزمايشي در محل انجام پژوهش.59
اسيد هيونيک=AH، نيتروکسين=N و بارور2=B2.59
شکل 1-4. اثر کاربرد کودهاي زيستي بر تعداد ميوه در هر درخت پرتقال والنسيا.62
شکل 4-2- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر عملکرد ميوه درختان پرتقال والنسيا.63
شکل 4-3- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر متوسط وزن ميوه پرتقال والنسيا.64
شکل 4-4- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر قطر ميوه پرتقال والنسيا.65
شکل 4-5- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر حجم آب ميوه پرتقال والنسيا.67
شکل 4-6- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر مقدار مواد جامد محلول ميوه پرتقال والنسيا.68
شکل 4-7- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر درصد اسيد قابل تيتر در آب ميوه پرتقال والنسيا.69
شکل 4-8- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر نسبت بريکس به اسيد قابل تيتر در آب ميوه پرتقال والنسيا.70
شکل 4-9- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر درخشندگي رنگ پوست ميوه پرتقال والنسيا.72
شکل 4-10- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر زاويه رنگ پوست ميوه پرتقال والنسيا.73
شکل 4-11- اثر کاربرد کودهاي زيستي بر کروماي رنگ پوست ميوه پرتقال والنسيا.74
بررسي اثر اسيدهيوميک ، نيتروکسين و کود بارور-2 روي عملکرد کيفي و کمي مرکبات رقم والنسيا در جنوب کرمان، شهرستان فارياب
توسط: محمد رشيدخواه
چکيده
عدم مصرف بهينه کودهاي نيتروژنه و فسفره در باغ هاي مرکبات موجب بروز اختلالات در کشت و کار اين محصول و بروز آلودگي هاي زيست محيطي شده است. در اين راستا استفاده از کودهاي زيستي از جمله راه حل هايي است که در سال هاي اخير مطرح شده است. لذا در اين تحقيق تلاش گرديد اثر سه نوع کود زيستي اسيدهيوميک، نيتروکسين و کود بارور-2 براي اولين بار به طور هم زمان روي پرتقال، رقم والنسيا در قالب طرح بلوک کاملا تصادفي با 8 تيمار در جنوب کرمان ازمايش شود و بهترين تيمار معرفي گرديد. تيمار هاي شاهد و بارور-2 کمترين تعداد ميوه را در درخت داشتند (به ترتيب 3/97 و 3/105 ميوه). تيمار کاربرد آميخته هيوميک اسيد+نيتروکسين+بارور-2 بيشترين عملکرد را ر درختان پرتقال والنسيا ايجاد نمود (1/68 کيلوگرم در درخت). در مجموع بيشترين وزن ميوه در تيمار هاي شاهد و بارور 2 به دست آمد (به ترتيب 4/409 و 9/400 گرم). بيشترين قطر ميوه در تيمار هاي شاهد و بارور 2 مشاهده شد (به ترتيب 71/7 و 69/7 سانتي متر). بيشترين حجم آب ميوه در تيمار هاي کاربرد آميخته هيوميک اسيد+نيتروکسين+بارور-2 (3/167 سانتي متر مکعب)، نيتروکسين و هيوميک اسيد (8/169 سانتي متر مکعب) و هيوميک اسيد (1/169 سانتي متر مکعب) مشاهده شد. در تيمار آميخته هيوميک اسيد+نيتروکسين+بارور-2 مقدار مواد جامد محلول ميوه به صورت معني داري نسبت تيمار شاهد کاهش يافت. بيشترين مقدار اسيد قابل تيتر در ميوه هاي تيمار شاهد (69/0 درصد) و در تيمار بارور-2 (70/0 درصد) مشاهده گرديد. تيمار هاي آزمايشي به استثناء کاربرد بارور-2 به صورت معني داري نسبت بريکس به اسيد قابل تيتر ميوه را افزايش دادند. کاربرد بارور-2 (4/55) سطح درخشندگي رنگ پوست ميوه پرتقال والنسيا به صورت معني داري نسبت به تيمار شاهد (0/60) کاهش داد. در پژوهش حاضر اثر تشديد کننده کاربرد هيوميک اسيد و نيتروکسين بر تشکيل ميوه پرتقال را مي توان به افزايش تامين نيتروژن و افزايش تحرک و جذب عناصر غذايي در خاک هاي آهکي نقش داشته باشد. بر اساس نتايج به دست آمده مشخص گردبد که کاربرد بيش از يک نوع کود زيستي باعث ايجاد اثرات بهتري نسبت به کاربرد تکي آن ها مي شود. هرچند که وزن ميوه ها و اندازه قطر آن ها در تيمار هاي کود زيستي نسبت به شاهد کمتر بود، ولي افزايشي که تعداد ميوه مشاهده شد از کاهش عملکرد درختان جلوگيري نمود. افزايش تعداد ميوه در تيمار هاي کودهاي زيستي باعث بيشتر شدن عملکرد کلي درختان نسبت به تيمار شاهد شد. از طرف ديگر بهبود ويژگي هاي کيفي ميوه نيز در تيمارهاي کود زيستي، کاهش ابعاد ميوه را در اين تيمارها به امري قابل چشم پوشي تبديل مي کند. در اين پژوهش کاربرد کود بارور-2 به تنهايي اثري بر ويژگي هاي کمي و کيفي ميوه پرتقال والنسيا نداشت. اين مطلب به مصرف زياد و وجود بقاياي زياد کودهاي فسفره در خاک از سال پيش از آزمايش ارتباط داده شد. به اين ترتيب بر اساس يافته هاي اين پژوهش استفاده از هيوميک اسيد به تنهايي (در شرايطي که وضعيت فسفر خاک در حد کفايت است) و يا در ترکيب با نيتروکسين و بارور-2 (در باغ هايي که از کودهاي شيميايي استفاده نمي شود) براي افزايش عملکرد درختان پرتقال والنسيا در مناطق جنوبي کشور که داراي خاک قليايي هستند قابل توصيه است. ولي براي اخذ نتايج دقيق تر بايستي اثرات کاربرد اين کود ها در طولاني مدت و بر ارقام مختلف نيز مورد ارزيابي قرار داد.
فصل اول
مقدمه
1-1- مقدمه
مرکبات از ميوه هاي قديمي در جهان محسوب مي شوند. پرورش مرکبات در جنوب چين و هندوچين به ويژه جنوب ويتنام از 2400 سال پيش از ميلاد مسيح آغاز شده است. بنابر نشانههاي تاريخي، عبريها از سده بيستم پيش از ميلاد با مرکبات آشنايي داشتهاند. از ايران نيز يکي از مراکز پيدايش و منابع تنوع ژنتيکي مرکبات شناخته مي شود. ميوه مركبات غني از ويتامين هاي C، B ، و A، فيبر، كربوهيدرات (قندهاي ساده فروكتوز، گلوكز و ساكارز) و مقاديري كلسيم، پتاسيم، نياسين و اسيد فوليك مي باشد. ميوه مركبات موجـب پايين آوردن كلستـرول خون، پيشـگيري از عفونت هـاي ويروسـي و احتمـال بروز سرطان هاي روده و معده مي گردد. لذا با توحه به ارزش غذايي اين محصول، امروزه توجه ويژه اي به توسعه کشت و کار آن مي شود (Fattahi et al., 2011).
توليد مركبات در جهان يكي از منابع بسيار مهم توليد ثروت، مبادلات تجاري و اشتغال ساكنين حدود 125 كشور مركبات خيز جهان شده است. امروزه تجارت جهاني طيف گسترده اي از كالاها و خدمات را در برگرفته كه در آن محصولات كشاورزي داراي مقبوليت ويژه اي است. مرکبات يکي از محصولات مهم باغباني در سطح جهان است که از نظر تجارت (صادرات و واردات کشورها) بعد از موز در مقام دوم قرار دارد (Storey and Walker. 1999). بسياري از كشورهاي جهان به دليــل بهره مندي از شرايط اقليمي مناسب ،‌توليدكننده انواع محصولات كشاورزي بوده و از راه صدور آن با بدست آوردن ميلياردها دلار در آمد ارزي ، بخشي از نيازهاي وارداتي خود را تامين ميكنند. ايران نيز يکي از بزرگترين توليد کننده هاي مرکبات در جهان است و با توليد بيش از 7/3 ميليون تن انواع مرکبات در رتبه هفتم جهاني قرار دارد (FAO, 2010).
1-2- ارزش اقتصادي
از نظر اقتصادي مرکبات از مهمترين درختان ميوه در جهان هستند. مركبات تقريباً در 125 كشور در سر تا سر دنيا به عمل ميآيند و به خاطر طعم و كيفيت خوب ميوه شان شناخته شدهاند. ميوههاي آن ها بر خلاف ساير درختان ميوه، با داشتن كيسه هاي كوچك محتوي آب ميوه (Vesicles) كه هر يك از بخشهاي درون ميوه را پر مي كنند، با ساير درختان ميوه فرق دارند. اين ويژگي و ديگر خصوصيات مركبات، آن ها را به يك محصول مهم تجارتي و با ارزش تبديل نموده است كه در توليد و تجارت جهاني هم رديف با سيب قرار گرفته اند (مرتضوي و همکاران، 1381).
با افزايش جمعيت و مهاجرت روستائيان به شهرها و نيز افزايش در آمد مردم و پيشرفت صنعت، اهميت بازاريابي محصولات كشاورزي روز به روز زيادتر مي شود و مسيرهايي كه اين محصولات از آن ها عبور مي كنند پيچيده تر مي گردد. در اين راستا به كار گرفتن اصول تكنولوژي پيشرفته در بازار رساني محصولات، منافع توليد كننده و مصرف كننده را به طور قابل توجهي تضمين مي نمايد. كاربرد وسايل بسته بندي، انبارهاي مجهز، وسايل مناسب حمل و نقل و به طور كلي داشتن يك نظام بازاريابي كارآمد و هماهنگ توزيع و قيمت محصول را به نحو چشمگيري يكنواخت تر و طول عمر محصول را بيشتر مي سازد. طبق آمار برآورد شده در مورد سهم عوامل بازاريابي در منطقه، سهم واسطه ها در حدود 31 % و سهم توليد كننده (باغدار) از قيمتي كه مصرف كننده مي پردازد در حدود 40 % محاسبه شده است.
طبق آمار نامه وزارت جهاد كشاورزي در سال 1389 ميزان توليد مركبات كشور رقمي در حدود بيش از 4 ميليون تن بوده است (جدول 1-1). استان مازندران با توليد 47/1 ميليون تن، در حدود 38 درصد توليد كشور را به خود اختصاص داده است، سهم استان فارس در حدود 5/29 درصد بوده است (بي نام، 1387).
1-3- كاربرد
امروزه توليد مركبات در جهان از اهميت بسزايي برخوردار است و يكي از منابع مهم ثروت، مبادلات تجاري و اشتغال به كار ساكنين حدود 125 كشور مركبات خيز جهان به شمار مي رود. حدود يكصد صنعت در سراسر جهان از مركبات در توليد فراورده هاي خود استفاده مي كنند. از موارد مهم و قابل توجه در صنعت مركبات بالا بردن ارزش افزوده اين محصول از طريق توليد محصولات جانبي آن است. در مجموع امروزه از تمام قسمتهاي مرکبات شامل گل، پوست ميوه و درون ميوه استفاده ميشود (مرتضوي و همکاران، 1381؛ Fattahi et al., 2011).
كنسانتره و آب ميوه اولين محصول فراوري شده مركبات هستند كه بيش از نيمي از جرم ميوه را تشكيل مي دهند. فراورده حاصل از پوست شامل مارمالاد، محلول هاي نوشابه اي و پوره ها هستند. اين فراورده ها چون بيشتر از سلولز تشكيل شده اند، تنها مقدار كمي از كل جرم بقاياي پوست را شامل مي شوند. از بقاياي پوست مركبات شامل پالپ خشك شده، آبدان و ملاس در تغذيه دام استفاده مي كنند (قناعتيان و همکاران، 1386؛ مرتضوي و همکاران، 1381).
پكتين كه در صنايع غذايي كاربرد فراواني دارد يكي از محصولات بقاياي پوست است كه از زمان هاي قديم مورد استفاده بوده است. اين ماده كربوهيدراتي است كه فضاي بين سلول ها را پر مي كند و قبل از رسيدن معمولا به صورت غير محلول در آب است، ولي با رسيدن ميوه، مقدار پكتين محلول در آب زياد مي شود. براي مصارف ژله، مربا و.. وجود پكتين ضروري است (صفي زاده، 1370).
پوست مركبات داراي غدد روغني ترپن ها مي باشد كه هيدروكربن دي ليمونين ماده اصلي آن است. كاربرد اين روغن ها در فرمولاسيون مواد غذايي، نوشابه ها و عطرسازي متداول است. برخي تركيبات موجود در مركبات در صنايع دارويي اهميت دارند. اسانس ليمو ماده سيترونلال است كه يك آرام بخش بوده و در درمان افراد مبتلا به افسردگي و بيماري هاي رواني كاربرد دارد (Fattahi et al., 2011).
يك مشخصه خوب جنس هاي مختلف مركبات، وجود مقادير بالايي از فلاونوئيد هاي گليكوزيدي در ميوه ها است كه در مرحله رشدي مشخصي در ميوه توليد مي شوند. برخي از اين فلاونوئيدها از نظر تجاري اهميت داشته و در صنايع غذايي و دارويي مورد استفاده دارند. نارينجين، هسپريدين، روتين، نئوهسپريدين و ليمونين از جمله فلاونوئيدهاي مهم مركبات محسوب مي شوند. هسپريدين در باز كردن عروق موثر بوده و نارينجين همانند يك آنتي اكسيدان در بدن نقش حفاظتي دارد (مرتضوي و همکاران، 1381).
1-4- توليد مركبات در دنيا و جايگاه ايران در جهان
مركبات بين عرض هاي جغرافيايي 40 درجه شمالي و جنوبي از خط استوا با خاك مناسب رطوبت كافي و در صورت عدم يخبندان توليد مي گردد. ليكن به نظر مي رسد مناطق عمده توليد مركبات در سطح تجاري در نواحي نيمه گرمسير بالاتر از 20 درجه شمالي يا جنوبي قرار دارد (فتوحي قزويني، 1378).
ايران يكي از كشورهاي توليد كننده مركبات است و در بين 125 كشور توليد كننده که در سطحي حدود 7603431 هکتار به توليد مرکبات مي پردازند، ايران قريب مساحتي حدود 232500 هكتار، انواع مركبات را در مناطق شمال و جنوب كشور توليد مي نمايد (FAO, 2010).
1-5- مناطق مهم رشد مركبات در دنيا
طبق آمار فائو در سال 2010 سطح زير كشت مركبات از مرز 6/7 ميليون هكتار گذشت. با توليد 105432578 ميليون تن، دگرگوني اقتصادي بوجود آورده، از اين ميزان توليد حدود 82 درصد آن در 15 كشور توليد كننده اصلي محصولات باغي است. برزيل، آمريكا و چين به ترتيب عمده ترين توليد كنندگان ميوه مركبات در دنيا هستند. در بين ده كشور توليد كننده اصلي مركبات ايران از نظر توليد ليمو در رده سوم، نارنگي در رده پنجم و پرتقال در رده هشتم و ساير مركبات در رده دهم قرار دارد.
جدول 1-1- ميزان توليد مركبات در كشورهاي عمده جهان
رديفنام كشورميزان توليد (تن)1چين220191562برزيل207747523امريكا116927704مكزيك75029175هند71687006اسپانيا59116007ايران42992478ايتاليا39005729نيجريه340000010مصر32398611تركيه302694012آرژانتين2722000کل122087751
1-6- مناطق مهم كشت مركبات در ايران
كشور ايران بيش از 4 ميليون تن مركبات را در مساحتي حدود 232500 هكتار در مناطق مختلف شمال و جنوب كشور توليد مي كند. تمامي توليدات مركبات ايران به صورت تازه و كمتر به صورت آب ميوه به مصرف داخلي مي رسد. به طور كلي نواحي مركبات خيز ايران به سه نقطه سواحل درياي خزر ناحيه مركزي و ناحيه بندر عباس و درياي عمان تقسيم مي گردند (شکل 1-1).
شکل 1-1- نواحي عمده کشت و کار مرکبات در ايران (جيحوني، 1390).
1-6-1- سواحل درياي خزر
اين نواحي از گرگان تا آستارا كشيده شده و ارقام مختلف مركبات در اين محدوده كشت مي شود. محدوديت اقليمي موجب تراكم باغ هاي مركبات در نواحي چابكسر تا نوشهر و آمل تا بهشهر شده است. در اين نواحي به ترتيب پرتقال، نارنگي، ليموشيرين، ليمو ترش و گريپ فروت كشت مي شوند. سطح زير كشت اين نواحي حدود 103444 هكتار بوده كه شامل پرتقال هاي پيوندي روي پايه نارنج و ارقامي مثل نارنگي محلي انشو، كلمانتين و كمي ليموترش و گريپ فروت مي باشد (فتوحي قزويني، 1378).
1-6-2- ناحيه مركزي
اين ناحيه شامل استان هاي سيستان و بلوچستان، خوزستان، فارس، كرمان و منطقه جيرفت و كهنوج است كه در عرض جغرافيايي پايين تر از 33 درجه شمالي قرار دارند. در اين نواحي نيز شرايط اقليمي متفاوتي وجود دارد. بيشتر روزها آفتابي، رطوبت نسبي محيط پايين و متوسط بارندگي اين مناطق 300-100 ميلي متر است. ناحيه مركزي در حدود 110718 هكتار سطح زير كشت داشته و شامل پرتقال هاي بذري، مكزيكن لايم، نارنگي محلي و ليموشيرين مي باشد. در اين ميان فارس، جيرفت و بم (تا قبل از لزله بم) از وضعيت بسيار بهتري برخوردارند (عدولي و همکاران، 1384).
1-6-3- ناحيه بندرعباس و درياي عمان
درحاشيه خليج فارس و درياي عمان با عرض جغرافيايي حدود 32 درجه، استان هاي بوشهر و هرمزگان قرار دارند كه كشت مركبات در بخشهايي از اين استان ها صورت مي پذيرد. اين مناطق عاري از يخبندان، با رطوبت نسبي بالا (حدود 68-35 درصد) و گرماي زياد در تابستان است. در ناحيه جنوبي در حدود 42547 هكتار باغ مركبات وجود دارد. غالب ارقام در اين منطقه مكزين لايم و ليموشيرين مي باشد (سياري، 1382).
1-7- سطح زير کشت و ميزان توليد در کشور
طبق آمارنامه كشاورزي 1387 سطح زير كشت مركبات در كل كشور 220994 هكتار باغات بارور و 30226 هكتار باغات نهال كاري مي باشد كه سالانه 3864568 تن محصول مركبات با عملكرد متوسط 17480 كيلوگرم در هكتار مي باشد. استان مازندران با توليد سالانه 1479447 تن مقام اول را دارد و استان فارس با توليد سالانه 1140181 تن مقام دوم در كشور را به خود اختصاص داده است.
در حال حاضر استان مازندران با 6/34 درصد از اراضي بارور مركبات كشور، بيشترين سطح را دارا است و استان هاي فارس، هرمزگان، منطقه جيرفت و كهنوج، گيلان و كرمان به ترتيب با 8/23، 4/12، 3/11، 1/6، 5/5 درصد از اراضي بارور مركبات مقام دوم تا ششم كشت اين محصول را به خود اختصاص داده اند و شش استان مزبور در مجموع 7/93 درصد سطح بارور مركبات كشور را دارا مي باشند (بي نام، 1387).
راندمان توليد مركبات آبي در كشور 6/13961 كيلوگرم در هكتار است. بيشترين و كمترين عملكرد آبي به ترتيب با 2/23812 و 7/834 كيلوگرم به استان هاي مازندران و لرستان تعلق دارد. متوسط توليد در هكتار مركبات ديم كشور 3/16551 كيلوگرم مي باشد. استان مازندران با توليد 2/26612 كيلوگرم در هكتار بالاترين و استان گيلان با توليد 2/6890 كيلوگرم در هكتار كمترين عملكرد ديم را دارد (بي نام، 1387).

1-8- انواع مرکبات در کشور
از سال 1309 تاکنون بالغ بر150 رقم پرتقال، نارنگي، ليمو شيرين، گريپ فروت، بادرنگ، ليموترش و دورگههاي آن ها به کشور وارد شده كه پس ازانجام آزمايشهاي مقدماتي و مقايسه ارقام در ايستگاه هاي پژوهشي، رقمهاي مناسب براي نقاط گوناگون انتخاب و معرفي مي شوند. رقمهاي انتخاب شده در سه منطقه مرکبات کاري کشور شامل نوار ساحلي درياي خزر (گيلان ، مازندران وگلستان)، نواحي مرکزي (فارس، کرمان، کرمانشاه، ايلام، کهكيلويه و بويراحمد و يزد) و سواحل خليج فارس و درياي عمان (خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سيستان و بلوچستان) کاشته شده است و انجام آزمايشهاي مقدماتي و مقايسه ارقام درحال حاضر بر روي تعدادي از ارقام كه از سال 1379 به بعد وارد گرديده ادامه دارد (عدولي و همکاران، 1384). ويژگي برخي از مرکبات مهم تحت کشت در کشور در ذيل آورده شده است (جيحوني، 1390).
1-9- مشکلات کشت و کار مرکبات در ايران
باتوجه به اينكه كشور ما داراي مزيت نسبي بالايي در توليد مركبات مي باشد ولي عوامل متعددي از قبيل عدم تغذيه صحيح درختان، مشكلات بسته بندي، حمل و نقل، مسائل مربوط به قرنطينه گياهي، مقررات زيست محيطي، استانداردهاي بهداشتي ساير كشورها، عدم بازاريابي و معرفي مناسب محصول در كشورهاي وارد كننده و برخي مسائل حاشيه اي از قبيل مخالفت هاي مغرضانه با ورود محصولات ايران به بازار جهاني دست به دست هم داده تا ميزان صادرات ايران در حد پايين تري نسبت به كل توليد آن قرار گيرد.
از سوي ديگر واردات سنگين مركبات در چند سال اخير صدمات سنگيني به اقتصاد باغداران وارد ساخته است. اجراي برنامه توليد مستمر مركبات با جايگزيني ارقام زودرس، متوسط رس و ديررس ، استفاده از انبارهاي مناسب و برنامه هاي ذخيره سازي مركبات و كاهش ضايعات محصول مي تواند ميزان توليد را متعادل و نياز داخلي را مرتفع سازد تا نياز به واردات مركبات کم شود.
انتخاب پايه و پيوندک مناسب هر منطقه و عاري بودن از بيماري هاي ويروسي، شبه ويروسي و مايکوپلاسمايي در پرورش و توليد بهينه اين محصول نقش بسيار مهمي را بازي مي کند زيرا وجود بيش از 30 بيماري ويروسي و 70 بيماري فيزيولوژيکي، قارچي، ژنتيکي در مرکبات که به وسيله حشرات، پيوندک و وسايل مکانيکي آلوده منتقل و منتشر مي شوند موجبات مرگ درختان و کاهش چشمگير محصول را فراهم مي سازند.
در کنار اين، عدم تغذيه صحيح و بهينه مرکبات و استفاده بي رويه از کود هاي شيميايي، افزون بر ايجاد آلودگي هاي زيست محيطي باعث کاهش سودمندي عملکرد اين گياه در سطح باغات کشور شده است. مصرف بيش از حد کود شيميايي در کنار بروز خشکسالي و کاهش دسترسي به آب هاي با کيفيت سبب تشديد شور شدن باغ هاي مرکبات در سال هاي اخير شده است. با توجه به حساسيت شديد ارقام مرکبات به شوري خاک، اين پديده در بلند مدت مي تواند آسيب هاي جدي به باغات مرکبات کشور وارد نمايد. استفاده از کودهاي زيستي و آلي، جايگزين هايي براي کود هاي شيميايي محسوب مي شوند که مي توانند مشکلات ناشي از اين کود ها را برطرف نمايند.
1-10- اهميت و اهداف پژوهش
تغذيه صحيح درختان ميوه از جمله عواملي است که به افزايش عملکرد محصول در واحد سطح کمک نموده و سودمندي عملکرد را در سطح باغ افزايش مي دهد. امروزه عدم مصرف بهينه کودهاي نيتروژنه و فسفره در باغ هاي مرکبات موجب بروز اختلالات در کشت و کار اين محصول شده است. مصرف بيش از حد اين کود ها افزون بر تحريک رشد رويشي شديد درخت و کاهش سودمندي عملکرد آن، باعث اختلال در جذب ساير عناصر غذايي و همچنين بروز آلودگي هاي زيست محيطي مي شود. استفاده از منابع کودي که بتوانند اين عناصر را در طولاني مدت در اختيار گياه قرار دهند، افزون بر جلوگيري از آبشويي عناصر، مواد غذايي مورد نياز گياه را در زمان بحراني در دسترس گياه قرار مي دهند و آلودگي زيست محيطي کمتري در پي خواهند داشت. در اين راستا استفاده از کودهاي زيستي از جمله راه حل هايي است که در سال هاي اخير مورد استفاده قرار مي گيرد. اين گونه کود ها قادرند تا با فرآيندهاي زيستي مواد موجود در خاک را به صورت بهينه براي استفاده گياه تبديل نمايند. در واقع کودهاي زيستي (زيستي) متشکل از ريز سازواره ها و قارچ هاي مفيدي هستند که هر کدام براي منظور خاصي توليد مي شوند که معمولا در اطراف ريشه مستقر شده و گياه را در جذب عناصر همياري مي کنند. استفاده از اين گونه مواد باعث کاهش بيماري ها ، بهبود ساختمان خاک و کاهش مصرف کودهاي شيميايي مي شوند، در نتيجه با تحريک رشد بيشتر گياه باعث افزايش کيفي و کمي محصول مي شوند و از اين رو اين باکتري ها رامحرک رشد گياه PGR)) مي نامند.
در گذشته نه چندان دور تمام مواد غذايي انسان از چنين منابع ارزشمندي توليد مي شده است ولي بهره برداري علمي از اينگونه منابع سابقه ي چنداني ندارد. امروزه با توجه به مشکلاتي که مصرف بي رويه ي کودهاي شيميايي بوجود آورده ،استفاده از کودهاي بييولوژيک مجددا مطرح شده است و در آينده مي توانند جايگزين مناسب و مطلوبي براي کودهايي شيميايي باشند.
به عنوان نمونه تثبيت شيميايي ازت فقط چندين سال پس از درک انسان از مفهوم تثبيت زيستيي ازت شناخته شد ودر سال هاي اوايل جنگ جهاني اول ،هابر شيميدان الماني ،با ترکيب نمودن ازت و هيدروژن به توليد امونياک دست يافت که اين نوع ترکيب ازت و هيدروژن مي تواند توسط ميکروارگانيسم هاي تثبيت کننده ي ازت در خاک ودر داخل بافت هاي موجود در گره هاي ريشه ي برخي گياهان تحت فشار و درجه حرارت طبيعي با کمک آنزيمي بنام نيتروژناز انجام شود.
بعد از موفقيت مواد تلقيحي بقولات در سطح جهاني در سال هاي اخير، مواد تلقيحي پايه_ناقل ازتو باکتر و ازوسپريرليوم براي گياهان غير بقولات بطور روز افزوني در هندوستان مورد استقبال قرار گرفته است يا ميکروارگانيزم ها فسفات هاي پيوند شده، همانند سوپر فسفات و سنگ فسفات را به شکل هايي که به راجتي تو سط گياهان جذب شوند تبديل مي نمايند. در مجموع سازگاري با اقليم کشور ايران، کاهش مصرف کودهاي شيميايي، افزايش عملکرد کمي و کيفي، حمل ونقل آسان و ارزان، کاهش بيماري ها، سازگاري با ساير کودها و سموم، روش مصرف آسان برخي از مزاياي استفاده از کودهاي زيستي را تشکيل مي دهند.
لذا در اين تحقيق که بر پايه استفاده از کودهاي زيستي استوار شد تلاش گرديد سه نوع کود زيستي اسيدهيوميک، نيتروکسين و کود بارور-2 براي اولين بار به طور هم زمان روي پرتقال، رقم والنسيا در جنوب کرمان آزمايش شود و با ارزيابي عملکرد کيفي و کمي درختان، بهترين تيمار معرفي گرديد.
فصل دوم
مروري بر پژوهشهاي پيشين
2-1- تاريخچه و منشاء پيدايش مركبات در ايران و جهان
در مورد منشا مرکبات نظرات متفاوتي وجود دارد. امروزه دو ناحيه به عنوان منشا مرکبات شناخته مي شود: منشا اوليه که شامل جنوب چين و هندوچين – جزاير مالزي و اندونزي و دامنه هاي جنوبي و گرمسير رشته کوه هاي هيماليا است؛ و منشا ثانويه که سواحل درياي خزر را شمال مي شود (فتوحي قزويني، 1378).
با اينکه محل پيدايش مرکبات را نمي توان دقيقا مشخص نمود، با اين حال پژوهشگران معتقدند که گونه هاي مرکبات در حدود 4 هزار سال پيش از ميلاد مسيح در آسياي جنوب شرقي بوجود آمده اند. به اين ترتيب منشاء مرکبات به نظر بسياري از پژوهشگران، جنوب شرقي آسيا شامل کشور هاي مالزي، اندونزي، فيليپين و همچنين از جنوب هيماليا تا اندونزي بوده است (سياري، 1382). استفاده از مرکبات و کشت آنها در چين به سال 2200 قبل از ميلاد برمي گردد و نخستين کتاب چيني در مورد مرکبات در سال 1178 ميلادي انتشار يافت (Davies and Albrigo,1994).
مرکز تنوع مرکبات از شمال شرقي هند به سمت شرق تا مجمع الجزاير مالايا1 و جنوب، تا استراليا گسترده است. احتمالا پرتقال از هند، نارنج سه برگ و نارنگي از چين، و انواع اسيدي مرکبات2 از مالزي منشا گرفته اند. در نوشته هاي چيني مربوط به 2400 سال پيش از ميلاد مسيح به پرتقال اشاره شده است، پس از آن در نوشته هاي سانسکريت3 (800 سال پيش از ميلاد) از ليمو ها صحبت شده است. تئوفراستوس، پدر علم گياهشناسي، در 310 سال پيش از ميلاد مسيح، ويژگي هاي گياهشناسي سيترون4 را تشريح نموده است و آن را تحت عنوان Malus medica يا Malus persicum با سيب در يک گروه آورده است. در زمان مسيح و کمي پس از آن، واژه citrus از تلفظ اشتباه واژه يوناني Kedros يا Callistris که به معني مخروط هاي نارنجي است و نام درختان sandalwood مي باشد، به وجود آمد. در اين زمان تجارت ميوه هاي مرکبات از طريق آسيا، شمال آفريقا، و اروپا گسترش يافت. مرکبات توسط فرهنگ هاي مختلف در سراسر دنيا پراکنده شدند (Davies and Albrigo,1994).
بعضي از انواع مرکبات قبل از مسيحيت به مناطق غربي آسيا نظير عمان، ايران و فلسطين انتقال يافته است. يکي از انواع مرکبات بالنگ يا بادرنگ مي باشد که منشاء آن از مناطق جنوبي چين تا هند بوده و بنا به گزارش هاي مورخين، اسکندر مقدوني اين گونه را در 330 سال قبل از ميلاد مسيح در ايران مشاهده کرد. تايزوبروتانکا که مطالعات وسيعي در گياهشناسي مرکبات داشته در بيان و معرفي منشاء مرکبات، خطي را بطور فرضي از جنوب شرقي آسيا به سمت شمال شرقي آسيا پيشنهاد نمود. وي پراکندگي مرکبات ترش و شيرين را روي اين خط در جنوب دانسته که سپس به ساير نقاط پخش شده است (سياري، 1382).
کريستوف کلومب، پانس د لئون5، جان د گريجاولا6 اولين کساني بودند که در اواخر سده 1400 و اوايل سده 1500 انواع مختلفي از مرکبات را به دنياي جديد بردند. در اواخر سده 1700، کشت و کار مرکبات در فلوريدا توسعه يافت و از اين زمان، نخستين صادرات تجاري آغاز شد. دقيقا در همين زمان بود که مرکبات به کاليفرنيا برده شد و کمي بعد از آن، تجارت مرکبات از ايالات غرب آمريکا نيز آغاز شد.
ورود مركبات به ايران به جز گونه بالنگ سابقه اي در حدود 400 ساله دارد. به استناد مدارك تاريخي، ايران دروازه خروج مركبات از آسيا به ساير مناطق دنيا بوده و به عبارت ديگر مركبات از موطن اصلي خود به ساير كشورهاي جهان از ايران و سپس به فلسطين و بالاخره به اروپاي جنوبي و آمريكا انتقال يافته است (فتوحي قزويني، 1378).
2-2- گياهشناسي
مركبات از خانواده Rutaceae و زير خانواده Aurantioideae است كه سه جنس مهم آن يعنيFortunella, Poncirus, Citrus اهميت اقتصادي زيادي دارد. طبق طبقه بندي سوئينگل جنس Citrus داراي 16 گونه مختلف بود كه با اختلاف نظر دو متخصص به نام هاي سوئينگل و دكتر تاناكا به بيش از 162 گونه مختلف تغيير پيدا كرده است. در طبقه بندي ديگري كه هوگسن انجام داده است، گونه هاي جنس Citrus را 36 عدد ذكر كرده، كه 16 گونه آن با طبقه بندي سوئينگل و 20 گونه با طبقه بندي تاناكا مشترك هستند. طبقه بندي سوئنيگل از لحاظ سادگي و جامع بودن داراي اهميت بوده و مورد استفاده بيشتري دارد (فتوحي قزويني، 1378).
کليه ميوههايي که مرکبات ناميده ميشوند از خانواده روتاسه7 و زير خانواده آورانتوييده8 هستند. اين زير خانواده بيش از 33 جنس مختلف دارد که تنها 3 جنس آن پونسيروس9، فورچونلا10 و سيتروس11 جنبه اقتصادي دارند و در کشورهاي توليد کننده مرکبات از اهميت ويژهاي برخوردارند.
در درختان مرکبات گلهاينر و ماده روي يک پايه هستند، گرده افشاني بهطور طبيعي و به وسيله باد و حشرات انجام ميشود. دوره گردهافشاني موثر 2 تا 5 روز پس از باز شدن کامل گل است. دماي مناسب براي گردهافشاني 16 تا 22 درجه سانتيگراد است. يکي از ويژگيهاي مرکبات بکرزايي است. اين پديده در گروه ارقام پرتقالهاي واشنگتن ناول، نارنگي، پرتقال خوني و … بهطور منظم ديده ميشود. چند جنيني از ديگر ويژگيهاي مرکبات است و ممکن است از يک بذر 3 تا 5 نهال سبز شود که برخي از آن ها تمام صفات مادري را نيز دارند و برخي به دليل تفرق صفات ويژگيهاي مادري را ندارند (عدولي و همکاران، 1384).
2-2-1- گياه
تمامي مرکبات، درخت يا درختچه هاي بلندي هستند که حالت پهن شونده و هميشه سبز دارند. درختان گريپ فروت، بلندترين و ليموهاي آب، کوچک ترين اعضاي اين گروه هستند. اين درختان در شرايط طبيعي تا ارتفاعي بين 6 تا 9 متر رشد مي کنند، اما اغلب درختان تحت کشت به ندرت تا 5/4 متر رشد مي کنند. روي شاخه ها اغلب خار هاي بلندي ديده مي شود، به ويژه در لايم ها، و همچنين در مرحله نونهالي ساير گونه ها. برگ ها ساده و يک برگچه اي هستند (گاهي اوقات براي نشان دادن از دست رفتن برگچه هاي جانبي برگ هاي مرکبات، به آن ها برگ هاي ساده ي تک برگچه اي اطلاق مي شود). برگ ها تاحدودي ضخيم بوده و داراي نوک تيز و يا بدون زاويه هستند. برگ ها داراي دمبرگ ستبر و محکمي هستند که توسعه يافته و حالت بال مانند به خود گرفته است؛ پهنا و گستردگي اين دمبرگ در گونه هاي مختلف متفاوت مي باشد (گريپ فروت = پهن؛ نارنگي = باريک) (Davies and Albrigo,1994).
2-2-2- گل
مرکبات گل هاي سفيد رنگ خوشبويي دارند که به صورت تکي بر گل آذين گرزن12 حاصل از فلش هاي رشد جاري (شکوفه هاي برگي13) ايجاد مي شوند، همچنين گاهي اوقات گل ها از فلش هاي پيشين بوجود مي آيند (شکوفه هاي بدون برگ14). گل ها داراي 5 گلبرگ و کاسبرگ هستند. گل ها با داشتن 8-4 گلبرگ نسبتاً ضخيم و 5-4 كاسبرگ و 32- 16 پرچم همراه با بوي عطر و شهد فراوان، توجه حشرات بويژه زنبور عسل را به خود جلب مي نمايد. کاسبرگ ها در هم فرو رفته اند و يک جام کوچک را بوجود مي آورند. تخمدان فوقاني و مرکب است و در اغلب ارقام تجاري حاوي 10 تا 14 برچه15 است (فتوحي قزويني، 1378).
گلهاي مركبات بر حسب گونه ممكن است كامل، نر و يا ماده باشند. تعداد گلهاي نر به شرايط محيطي و رقم بستگي دارد. کم برگي، دماي پايين در زمان تشکيل گل، کمبود مواد غذايي و بالاخره گلهاي آخر فصل سبب بروز افزايش گلهاي نر مي گردد. پرچمها در مقايسه با مادگي کمتر در طول نمو از بين مي روند. تخمدان داراي 16-14 برچه بيضوي و متصل به خامه خيلي باريك و گاهي متورم و پهن بوده كه منتهي به كلاله كروي مي شود و بساك پرچمها در مرحله بلوغ به رنگ زرد روشن بوده و چنانچه بساك حاوي گرده ناقص و غير فعال باشد، كرم يا سفيد رنگ خواهد بود (فتوحي قزويني، 1378).
2-2-3- گل انگيزي
تشکيل گل در مناطق نيمه گرمسيري به لحاظ سرماي زمستان يک نوبت در سال ولي در مناطق گرمسيري در تمام طول سال و يا به عبارت ديگر چندين نوبت در سال مي باشد. در مناطق نيمه گرمسيري گل انگيزي در اواخر دي ماه صورت مي گيرد. لکن عواملي مثل بيماري، بارندگي، آبياري سنگين بعد از خشکي، سبب به گل نشستن بي موقع درخت مي گردد. نوع گرده افشاني مرکبات بر حسب گونه متفاوت بوده و خودگشن، خودگشن ـ دگرگشن، يا پارتنوکارپ مي باشند( ليموترش عموماً خودگشن، ليموشيرين خودگشن و پارتنوکارپ، پرتقال بر حسب رقم دگرگشن و پارتنوکارپ گزارش شده اند (Davies and Albrigo,1994).
2-2-4- گرده افشاني
اغلب ارقام خودگرده افشان16 هستند. برخي ارقام ميوه پارتنوکارپ17 توليد مي کنند (به عنوان نمونه ‘Tahiti’ lime، و برخي از پرتقال هاي ناول و تانجلوها). دگر گرده افشاني تنها براي برخي از نارنگي ها و هيبريد هاي آن ها لازم است.
2-2-5- ميوه
ميوه مرکبات از اهميت ويژه اي برخوردار است و از اين رو نام ويژه اي بر آن نهاده اند (هسپريديوم18 – يا سته مرکب). هسپريديوم در اصل يک سته است که توسط پوست چرمي پوشيده شده است. درونبر19 بخش خوراکي را به وجود مي آورد که البته به وسيله ديواره هاي نازکي20 به 10 تا 14 قسمت تقسيم مي شود که هر بخش مي تواند تا بيش از 8 بذر داشته باشد، اما غالبا يک بذر در آن ها يافت مي شود. هر بخش مجموعه اي از کيسه هاي آب ميوه21 است که اين ها داراي پايه هاي بلندي هستند که به وسيله آن ها به ديواره خارجي متصل مي شوند.
بذر مرکبات نسبت به بذر ساير گياهان تا حدودي متفاوت است زيرا در بذر آن ها علاوه بر رويان جنسي، رويان هاي خورشي22 نيز بوجود مي آيند. تنها در نارنگي ها و پوملو رويان خورشي بوجود نمي آيد. اين پديده را چند روياني مي نامند و اين امکان را فراهم مي نمايد تا مرکبات را با استفاده از بذر همگروه سازي نمود. اين ويژگي در خزانه ها مورد پسند قرار دارد و از آن به صورت گسترده اي استفاده مي شود، اما در امر بهنژادي ايجاد اشکال مي نمايد. همگروه سازي ديگر درختان ميوه، تنها از طريق روش هاي ازدياد رويشي نظير قلمه و افکندن صورت مي گيرد که اين روش ها بسيار وقت گير بوده و هزينه زيادي در پي دارند. براي بهنژادگران که تغييرات ايجاد شده در نتاج اهميت دارد، چندروياني باعث کاهش بروز تغييرات شده و در نتيجه نتاج شبيه به والد مادري مي شوند (Davies and Albrigo,1994).
2-3- گونه هاي مرکبات تحت کشت در ايران
2-3-1- پرتقال (Citrus sinensis)
پرتقال بعد از سيب دومين ميوه اي است كه در جهان مورد مصرف عموم مردم است. انواع پرتقال ازجنبه مشخصات ظاهري و تركيب شيميايي به چهار دسته گرد (Round Oranges) ، نافدار (Navel Oranges)، رنگدانه دارقرمز (خوني) (Blood Oranges) و غيراسيدي (AcidlessOranges) ؛ برحسب زمان رسيدن به سه گروه زودرس (9-6 ماهه)، ميان رس (12-9 ماهه)و ديررس (بيش از 12 ماه) و از لحاظ تعداد بذر ميوه به ارقام بدون بذر (8-0 بذر)، متوسط بذر (51-9 بذر) و پربذر (بيش از 51 بذر) تقسيم مي شوند.
از دسته پرتقال هاي گرد ارقام هاملين (Hamlin)، والنسيا (Valencia)، لبناني (شاموتي: جافا) (Shamouti : Jafa)، پارسون براون (Parson Brown)، سالوستيانا (Salustiana)، مارس (Marss)؛ از دسته پرتقالهاي نافدار رقم واشنگتن ناول (Washington Navel)؛ از دسته پرتقال هاي خوني ارقام مورو (Moro)، گراس سانگوئي (Gross Sanguine)، سانگونلا (Sanguinello)؛ از دسته پرتقال هاي غيراسيدي رقم ليما (Lima) را مي توان نام برد.
2-3-2- نارنگي ها (C. reticulate)
نارنگي ها از بيشترين ميزان غيريكنواختي فنوتيپيكي در ميان گونه هاي مربوط به جنس سيتروس برخوردارهستند. بر اساس خصوصيات پوست، كيفيت گوشت و آب ميوه و رشد عمومي درخت به دو گروه ماندرين (Mandarin) و تانجرين(Tangerin) تقسيم مي شود.
از دسته نارنگي هاي ماندرين ارقام ساتسوما (Satsuma)، كلمانتين (Clementin) و نارنگي هاي دورگ : تانجلو (Tangelo)، تانگور (Tangor)، كمپلكس (Complex) و از دسته تانجرين ارقام پونكن (Puncan)، دنسي (Dancy)، كلئوپاترا (Cleopatra)، اتابكي و نارنگي محلي ايران را مي توان نام برد.
2-3-3-گريپ فروت (C. paradise)
گريپ فروت داراي ارقام مختلف بذردار تا بدون بذر مي باشد. گريپ فروت به دو دسته گوشت سفيد و گوشت قرمز تقسيم مي شود. از دسته گوشت سفيد ارقام دانكن



قیمت: تومان


پاسخ دهید