دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
دانشکده علوم کشاورزي
گروه آموزشي مديريت
پايان نامه تحصيلي جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد رشته: مديريت گرايش: کشاورزي
عنوان:
ارزيابي اقتصادي عمليات حفاظت خاک در شهرستان رودسر
استاد راهنما:
دکتر علي محمدي ترکاشوند
استاد مشاور:
دکتر جعفر عزيزي
نگارش:
رضا مقصودي رحيم آبادي
تابستان 1393

باسمهتعالي
صورتجلسه دفاع
با تأييدات خداوند متعال جلسة دفاع از پاياننامه کارشناسي ارشد آقاي /خانم در رشتة:
تحت عنوان:
با حضور استاد راهنما، استاد (استادان) مشاور و هيأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت در تاريخ تشکيل گرديد.
در اين جلسه، پاياننامه با موفقيت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتياز ( بدون احتساب نمره مقاله ) دريافت نمود.
استاد راهنما: دکتر
استاد (استادان مشاور):
1. دکتر
2.
3.
هيأت داوران:
1. دکتر
2.
3.
مدير گروه يا رئيس تحصيلات تکميلي واحد:
معاون پژوهشي و فناوري دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت
نمره حاصل از ارزشيابي مقاله/ مقالات دانشجو برابر ضوابط ( ازسقف 2نمره ) ………… محاسبه ونمره نهايي پايان نامه ( مجموع نمره دفاع ومقاله ) با درجه ………….. و نمره به عدد ………. به حروف ……………………………………. به تصويب رسيد.
تأييد کارشناس حوزه پژوهشي
تأييد معاون پژوهشي و فناوري دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت
توجه : اين فرم قبل از صحافي مي بايست به امضا اساتيد و مسئولين مربوطه برسد.
اين برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار مي باشد.
صفحه تعهدنامه اصالت پايان نامه
تقدير و تشکر
سپاس ايزد منان را که بدون بذل عنايتش طي طريق ميسر نمي‏گردد. او که در پيمودن اين راه شوق آموختن را در وجودم بيدار گردانيد، باشد که به ياري حضرتش آن چه را آموختم در راه رضايتش و خدمت به مردمانش به کار گيرم.
در ابتدا بر خود وظيفه مي دانم که از جناب آقاي دکتر ترکاشوند استاد راهنماي عزيزم که با نهايت لطف خود مرا در تمامي مراحل پايان نامه ياري رسانده و بمانند دوستي صميمي در عرصه تحصيل و زندگي مرا مورد راهنمايي خويش قرار دادند صميمانه قدرداني نمايم.از دکتر عزيزي، استاد مشاور عزيزم به خاطر زحماتي که در طي تکميل اين تحقيق متحمل شدند و مرا از نظرات و پيشنهادات ارزنده ي خود بهره مند ساختند، کمال تشکر را دارم.از دکتر الهياري که با قبول زحمت داوري پايان نامه و ارائه نظرات ارزنده شان مرا مورد محبت خويش قرار دادند صميمانه سپاسگزارم.
?
تقديم به
دو گوهر گرانبهايي که از مرز خوبيها طلوع کردند و طريق عشق و محبت را به من آموختند. دو اقيانوس بي کرانه اي که ساحل وجودم هر لحظه از محبت مواجشان سيراب است که مشوق حيات علمي ام هستند و ايمان زندگي را از مكتبشان آموختم.
پدر و مادر عزيزم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
فصل اول: کليات تحقيق
1-1 مقدمه3
1-2 بيان مسئله4
1-3 فرضيه تحقيق5
1-4 اهداف تحقيق5
1-5 تعريف‎ها و مفهوم‎هاي به کاربرده شده6
1-5-1 آبخيز و آبخيزداري6
1-5-2 پروژه آبخيزداري6
1-5-3 عمليات آبخيزداري7
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخيزداري7
1-5-5 ستانده ها(خروجي هاي) پروژه هاي آبخيزداري8
1-5-5-1 اثرها و پيامدهاي فيزيکي8
1-5-5-2 اثرها و پيامدهاي مالي8
1-5-5-3 پيامدهاي اجتماعي8
1-5-5-4 پيامدهاي زيست محيطي8
1-5-6 انواع ارزيابي اثرها و پيامدهاي پروژههاي آبخيزداري9
1-5-6-1 ارزيابي اثرها و پيامدهاي اقتصادي (مالي)9
1-5-6-2 ارزيابي اثرها و پيامدهاي زيست محيطي10
1-5-6-3 ارزيابي اثرها و پيامدهاي اجتماعي10
1-5-6-4 ارزيابي اثرها و پيامدهاي توزيعي (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقيق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کليات و سابقه تحقيق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسايش خاک13
2-2-1 ديدگاه تاريخي14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسايش بر حاصلخيزي و درآمد16
2-3 مقايسه منافع و هزينه‎هاي پروژههاي حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحليلهاي مالي و اقتصادي18
2-3-2 معيارهاي مقايسه هزينه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎هاي حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزيابي اقتصادي21
2-4-1 مفاهيم اساسي ارزيابي اقتصادي22
2-4-2 شاخص‎ها و معيارهاي ارزيابي اقتصادي23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلي(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزينه24
2-4-2-2-1 فايده‎هاي طرح24
2-4-2-2-1-1 فايده‎هاي مستقيم يا اوليه25
2-4-2-2-1-2 فايده‎هاي غيرمستقيم (معطوف به غير)25
2-4-2-2-2 هزينه‎هاي طرح25
2-4-2-2-2-1 هزينه‎هاي مستقيم25
2-4-2-2-2-2 هزينه‎هاي وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بين معيارهاي تنزيلي27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمايه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحليل نقطه سربسر28
2-5 پيشينه تحقيق29
فصل سوم: روش تحقيق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعيت جغرافيايي منطقه و ويژگي‎هاي کلي آن36
3-2-2 روستاهاي واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهاي عمومي منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شيب حوزه39
3-3 روش انجام تحقيق39
3-3-1 تصويري کلي از پروژه‎هاي اجرائي آبخيزداري در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎هاي حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزينه‎هاي پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاري42
3-3-1-2-1 هزينه‎هاي پروژه نهالکاري42
3-3-1-3 پروژه‎هاي کپه‎کاري42
3-3-1-3-1 هزينه‎هاي پروژه کپه‎کاري43
3-3-1-4 پروژه‎هاي بذرپاشي43
3-3-1-4-1 هزينه‎هاي پروژه بذرپاشي43
3-3-1-5 پروژه کودپاشي44
3-3-1-5-1 هزينه‎هاي پروژه کودپاشي44
3-3-1-6 پروژه تامين غذاي دام45
3-3-1-6-1 هزينه‎هاي تامين غذاي دام45
3-3-1-7 پروژه تعديل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎هاي آموزشي47
3-3-1-10 پروژه‎هاي مکانيکي48
3-3-1-10-1 هزينه‎هاي اجرايي پروژه‎هاي مکانيکي49
3-3-2 جامعه‎آماري51
3-3-3 نمونه‎گيري51
3-4 وضعيت اقتصادي و اجتماعي منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزي52
3-4-2 دامداري53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزيه و تحليل دادهها55
3-6 جمع‎بندي فصل57
فصل چهارم: نتايج و تجزيه و تحليل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزيه و تحليل نتايج59
4-2-1 اثرات طرحهاي آبخيزداري بر فعاليتهاي کشاورزي در حوضه59
4-2-1-1 ميزان توليدات بخش کشاورزي59
4-2-1-2 ميزان درآمد بخش کشاورزي60
4-2-2 اثرات طرحهاي آبخيزداري بر فعاليتهاي دامداري در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامي موجود در حوضه62
4-2-2-2 ميزان توليدات بخش دامداري62
4-2-2-3 ميزان درآمد بخش دامداري64
4-2-3 اثرات طرحهاي آبخيزداري در زمينه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهاي آبخيزداري در زمينه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادي طرحهاي آبخيزداري در حوضه66
4-3 جمع‎بندي فصل67
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
5-1 مقدمه69
5-2 مروري بر خطوط کلي پژوهش69
5-3 نتيجه‎گيري کلي تحقيق69
5-4 پيشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بين شاخص‎هاي تنزيلي(معيارهاي اقتصاد مهندسي مقايسه هزينه و منفعت‎هاي پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهاي فيزيکي منطقه37
جدول 3-2 ضرايب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزني و درصد مساحت طبقات ارتفاعي38
جدول 3-4 برآورد هزينه کل پروژه اجرائي قرق و حفاظت با برنامه‎ريزي 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزينه کل پروژه نهالکاري (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزينه کل پروژه کپه‎کاري (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزينه کل پروژه بذرپاشي (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزينه کل پروژه کودپاشي (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزينه کل پروژه تامين غذاي دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزينه کل پروژه‎هاي مکانيکي (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عمليات پروژهها با هزينه‎هاي پيشبيني شده در طرح50
جدول 3-12 جمعيت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضي زراعي موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامي موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعيت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزي بر مبناي نوع محصول در سالهاي 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجراي طرح‎هاي آبخيزداري درافزايش ميزان عملکرد سطح زير کشت از ديد روستاييان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهاي مختلف کشاورزي بر مبناي نوع محصول در سالهاي 1382 و 1392(ميليون ريال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامي موجود در منطقه62
جدول 4-5 ميزان توليد گوشت بخشهاي مختلف دامداري بر مبناي نوع دام در سالهاي 1382 و 139263
جدول 4-6 ميزان توليد شير بخشهاي مختلف دامداري بر مبناي نوع دام در سالهاي 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجراي طرحهاي آبخيزداري در افزايش توليدات دامداري روستاييان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهاي بخشهاي مختلف دامداري بر مبناي نوع دام در سالهاي 1382 و 1392(ميليون ريال)65
جدول4-9 اثرات عمليات آبخيزداري براي ايجاد مشاغل جديد در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجراي طرحهاي آبخيزداري در جلوگيري از مهاجرت روستاييان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فايده به هزينه براي محصولات کشاورزي و دامداري در حوضه(ميليون ريال)67
?
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عمليات و فعاليت آبخيزداري7
شکل 2-1 اندازه‎گيري ارزش اقتصادي نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکيده
اين تحقيق به منظور تعيين و شناسايي اثرات اقتصادي و اجتماعي عمليات آبخيزداري در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنين بررسي ديدگاه ها و نظرات روستاييان از فعاليت هاي آبخيزداري نسبت به اثرگذاري عمليات مذکور انجام شده است. براي جمع آوري اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبيعي شهرستان رودسر استفاده گرديد. جامعه نمونه تحقيق، 242 خانوار روستايي شامل خانوارهاي کشاورزان، دامداران وخوش نشينان بودند. تجزيه و تحليل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزينه به فايده انجام گرديد. اطالاعات مورد نظر تحقيق از طريق طراحي پرسشنامه و توزيع آن صورت پذيرفت و همچنين برخي از اطلاعات مربوط به مخارج برروي طرح هاي آبخيزداري از اداره منابع طبيعي شهرستان رودسر جمع آوري شده است. نتايج تحقيق نشان داد که اجراي طرح هاي آبخيزداري بر اساس نسبت هزينه به فايده در مجموع دو بخش کشاورزي و دامداري داراي اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجيه اقتصادي داشته است. افزون بر اين مشخص گرديد که اجراي طرح-هاي آبخيزداري در منطقه تحقيق، در افزايش اشتغال بهره برداران و جلوگيري از مهاجرت روستاييان که در حال حاضر از مهمترين چالش ها و معضلات مناطق روستايي محسوب مي شود، نقش مثبت و موثري ايفا نکرده است، به نحوي که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجراي طرح هاي آبخيزداري را در اين زمينه بي تأثير دانستند. نسبت هزينه به فايده براي محصولات کشاورزي و دامداري در سال 1382(سال شروع) به ترتيب 62/2 و 46/0 بوده که اين نرخ ها براي سال 1392 به ترتيب به 87/0 و 15/0 تغيير پيدا کرده است.
واژه هاي کليدي: آبخيزداري، اقتصادي، اجتماعي، حوضه آبخيز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاك يكي از اصليترين منابع طبيعي است که رشد گياهان را تضمين و بيش از 97 درصد نيازهاي غذايي جهان را برآورده ميکند. لايه بالايي خاك نهاده اصلي فعاليتهاي زراعي است. تقاضاي فزاينده براي غذا، کميابي خاك زراعي را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته اين منبع طبيعي با ارزش در اثر عوامل انساني (جنگلزدايي، چراي بيش از حد و سوء مديريت اراضي) و عوامل طبيعي (فرسايش آبي و بادي) تخليه شده و ارزش آن کاهش يافته است (عاقلي کهنهشهري، صادقي، 1384).
کلمه فرسايش از ريشه لاتيني Erode به معني کندهشدن و سائيدن، گرفته شده است. بر اساس تعريف هرن1و دوناهو2، فرسايش، مجموعهي فعاليتهايي است که در آن مادهي خاك يا سنگ شسته، شل يا حل ميشود و يا از بخشي از زمين کنار گذاشته ميشود و شامل فرآيندهاي آبشويي3، حلاليت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلي فرسايش بر دو نوع است: فرسايش طبيعي و فرسايش تشديدي. فرسايش طبيعي که همان فرسايش زمينشناسي است، حاصل فرآيندهاي فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي بوده و کند ميباشد. ولي فرسايش تشديدي که به طور عمده حاصل از فعاليتهاي انساني مانند کشاورزي، جادهسازي، استخراج معادن و مانند اينها ميباشد، مخرب است. در يک نگاه کلي، هرگاه تعادل در اين دو برقرار باشد مشکلي بروز نميکند ولي چنانچه فرسايش تشديدي بيشتر از فرسايش طبيعي باشد آثار سوء اقتصادي و اجتماعي آن ظاهر ميشود. شدت فرسايش و وسعت آن در زمانها و مكانهاي مختلف يكسان نبوده و به شرايط طبيعي پستي، بلندي، خصوصيات خاکها و چگونگي کاربري زمين مربوط است (شكوري، 137? ).
عوامل مؤثر بر فرسايش به سه گروه کلي تقسيم ميشوند. گروه اول، عواملي هستند که انرژي لازم را براي بروز فرسايش فراهم ميکنند. گروه دوم عواملي هستند که زمينه بروز يا عدم بروز آن را فراهم ميکنند و گروه سوم عواملي هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسايش ميشوند (مورگان4، 1995).
در بررسيهاي مربوط به فرسايش و حفاظت خاک، مهمترين عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسايش و اولويتبندي مهار آنها است. در موارد متعددي مشاهده شده است که در جايي بهترين کار، رها کردن اراضي و کنار آمدن با طبيعت است و در جايي با ايجاد يک پوشش ساده گياهي جلوي فرسايش گرفته مي‎شود مانند نقاطي که محل اصلي برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعايت نكردن همين نکات ساده و در عين حال با اهميت، خسارات جاني و مالي فراوان داشته است (عاقلي کهنهشهري، صادقي، 1384).
بر اساس برآوردهاي انجام شده، فرسايش خاك کشور در سال 1355 معادل يك ميليارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 ميليارد تن و در سال 1375 به 5/2 ميليارد تن افزايش يافته است .براساس برآورد ديگري فرسايش خاك از ده تن در هكتار در دهه 60 به بيست تن در هكتار در دهه 70 رسيده است. تبعات فرسايش خاك در کشور ما به طور کلي به شكل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش وقوع سيلاب و آلودگي خاك ميباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
يکي از راهکارها به منظور جلوگيري از فرسايش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخريب خاک است. اين که بدانيم چگونه خاکهاي کشور را حفاظت کنيم، ميتوان از تخريب خاک جلوگيري کند. امروزه توسعه پايدار به عنوان محوريترين اهداف توسعهاي در بخش کشاورزي کشور زماني محقق خواهد شد که منابع پايه نظير آب و خاک در چارچوب ضوابط فني حفاظت شده و به صورت اصولي مورد بهرهبرداري قرار گيرند. بهطور کلي ميتوان گفت هر سرمايهگذاري که باعث حفظ و يا افزايش بهرهوري و يا جلوگيري از کاهش بهرهوري بالقوه زمين گردد، حفاظت خاک محسوب ميشود (حياتي، خليليان، 1386).
1-2 بيان مسئله
حفاظت خاک يک مسئله اقتصادي است چرا که سرمايهگذاري جاري جهت کسب درآمدهاي بيشتر در آينده است. خاک زراعي يکي از مهمترين نهادهها در فرآيند توليد محصولات کشاورزي است که کيفيت آن نقش مهمي در ميزان عملکرد محصول و رسيدن به امنيت غذايي و توسعه پايدار دارد. بهطوري که پائين بودن ميزان توليدات کشاورزي ايران در مقايسه با استانداردهاي جهاني را به ميزان زيادي به کاهش مداوم حاصلخيزي خاکهاي زراعي نسبت ميدهند (رفاهي، 1378).
متأسفانه ميزان فرسايش سالانه خاک در ايران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهاي زيادي بر کشاورزان به صورت کاهش کيفيت خاک و عملکرد محصولات و نيز اثرات برون مزرعهاي فراواني بر جامعه تحميل مينمايد. در اين زمينه عدم اعمال عمليات حفاظت خاک از سوي زارعين به جهت عدم آگاهي از منافع اقتصادي، اجتماعي و نهادي آن، به عنوان يکي از دلايل اصلي اين پديده به شمار ميرود. همچنين زارعين در صورت سودآور بودن روشهاي حفاظت خاک، سرمايه‎گذاري‎هاي لازم را خواهند کرد. براي حفاظت آب و خاک از روشهاي مکانيکي و غيرمکانيکي استفاده ميگردد (حياتي وخليليان، 1386).
عمليات مکانيکي شامل تراسبندي، احداث بندهاي خاکيسنگي، بادشکنها، کانالهاي زهکشي، ايجاد آبراهه‎هاي انحرافي است که نوعي مبارزه مستقيم با فرسايش خاک است که اجراي آنها مشکل و نياز به صرف هزينه بيشتري دارند. عمليات غيرمکانيکي عبارت از پيشگيري از فرسايش با انجام يکسري عمليات صحيح مديريتي که اين روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد اين عمليات در هر شرايطي امکانپذير است که شامل مديريت خاک نظير انواع شخمهاي حفاظتي، مصرف کودهاي آلي، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشيميايي و نيز مديريت زراعي شامل مالچ پاشي، کشت روي خطوط تراز، تناوبهاي زراعي و کشت نواري است (رفاهي، 1375؛ قديري، 1372).
بنابراين همانطور که بيان شد عمليات حفاظت خاک داراي اثرات اقتصادي، اجتماعي و زيستمحيطي در هر منطقهي خواهد بود و انتظار ميرود که هرگونه هزينه و سرمايهگذاري به منظور حفاظت خاک داراي توجيه اقتصادي براي آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقيق حاضر به دنبال آن است که اجراي عمليات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخيزداري لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزيابي اقتصادي قرار داده و به اين سوال پاسخ دهد که آيا اين طرح که خود شامل چندين طرح ديگر نيز است، داراي توجيه اقتصادي بوده است يا خير؟
1-3 فرضيه تحقيق
با توجه با مطالب گفته شده فرضيهي تحقيق بصورت زير بيان ميشود:
عمليات حفاظت خاک در حوضه آبخيزداري لسبو داراي اثرات اقتصادي مثبت بوده و توجيه اقتصادي داشته است.
1-4 اهداف تحقيق
در اين تحقيق، اهداف زير مورد بررسي قرار خواهد گرفت:
تحليل اثرات اقتصادي-اجتماعي حفاظت خاک در اراضي منطقه لسبو،
ارزيابي اقتصادي عمليات حفاظت خاک در اراضي منطقه لسبو،
ارزيابي منافع حاصل از عمليات حفاظت خاک بر کشاورزي و دامداري اراضي منطقه لسبو،
1-5 تعريفها و مفهومهاي به کاربرده شده
1-5-1 آبخيز و آبخيزداري
يک آبخيز، محدودهاي توپوگرافي است که تمام رواناب يک سطح را به نقطهاي مشخص زهکشي مي‎کند .آبخيز گرچه يک واحد هيدرولوژيکي محسوب ميشود، لکن يک واحد فيزيکي-بيولوژيکي نيز به شمار ميآيد، ضمن آنکه در بسياري از موارد واحدي اجتماعي-اقتصادي-سياسي نيز تلقي ميگردد. آبخيزداري به فرآيند تنظيم و اجراي مقدماتي ادارهي منابع يک آبخيز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسيب رساندن به منابع خاک و آب، تعريف شده است و در برنامه‎هاي آبخيزداري معمولاً بايستي عوامل اجتماعي، اقتصادي و سازماني موثر در داخل و خارج آبخيز را نيز در نظر گرفت (دادرسي سبزوار، 1386). براي مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهاي تنظيم کننده6 با هدف مهار فرسايش ساخته شده است تا فرآيند فرسايش کاهش داده شود. در طول تپههاي آندين7 در پرو با هدف توليد چوب هيزمي و کاهش سرعت فرسايش، در دامنههاي شيبدار، درختهاي اکاليپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربي، پيشينه اجراي پروژههاي آبخيزداري را قرن 20 ميلادي بيان ميکنند، اما بر پايه ديدههاي فراوان، پيشينه اجراي آنها در ايران به سالهاي بسيار دورتر برميگردد. از جمله آنها ميتوان به سد دول ابراهيمي پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترين سد کهني که براي نگهداري خاك ساخته شده است). همچنين ميتوان به کارهايي که در آبريز شور مهران يا آبريز رود دهرود انجام شده نيز اشاره کرد. بعضي از فعاليتهاي آبخيزداري براي برگرداندن و بازيابي(احيا) زمينهاي فرسايش يافته و گاهي براي جلوگيري از تخريب خاك در آينده انجام ميشوند.
1-5-2 پروژه آبخيزداري
به طور معمول در هر کشور، يک برنامه ملي با جزييات کامل براي توسعه اقتصادي و اجتماعي و رسيدن به هدفهاي اجتماعي وجود دارد. اين برنامه ملي شامل اجراي پروژههاي جزييتر است. به طور ويژه، در پروژههاي آبخيزداري، هدفهاي توسعه پايدار دنبال ميشود و ابزار مهمي هستند تا از راه آنها امکان دستيابي به توسعه پايدار فراهم شود (سازمان مديريت و برنامهريزي کشور و وزارت نيرو، 1384).
1-5-3 عمليات آبخيزداري
پروژههاي آبخيزداري به نوبه خود شامل اجزاي کوچکتري هستند که به آن عمليات8 گفته ميشود و شامل سه گروه سازهاي، زيستي9 و مديريتي هستند. منظور از عمليات آبخيزداري، به کارگيري مجموعه تمهيدات و تغييراتي در کاربري اراضي، پوشش گياهي و ساير اقدامهاي سازهاي و غيرسازهاي است که در يک حوضه آبخيز انجام ميشود تا بتوان به هدفهاي آبخيزداري دست يافت. در زيرمجموعه هر عمليات آبخيزداري تعدادي فعاليت انجام ميشود. براي مثال ميتوان به فعاليتهاي بذرپاشي و بذرکاري در عمليات زيستي و فعاليتهاي پخش سيلاب و بند خاکي در عمليات سازهاي اشاره کرد(معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عمليات و فعاليت آبخيزداري ارايه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عمليات و فعاليت آبخيزداري
1-5-4 نهاده ها(ورودي هاي) پروژه هاي آبخيزداري
اجراي پروژه هاي آبخيزداري با به کارگيري نيروي انساني، مصالح ساختماني، ماشين آلات، بذر، نهال و… همراه است که اين ها نهاده هاي مورد نياز پروژه هاي آبخيزداري هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجي هاي) پروژه هاي آبخيزداري
ستانده هاي اين پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پيامدهاي فيزيکي
-اثرها و پيامدهاي مالي
-پيامدهاي اجتماعي
-پيامدهاي زيست محيطي
1-5-5-1 اثرها و پيامدهاي فيزيکي
اجراي پروژه هاي آبخيزداري داراي اثرهاي مستقيم و يا پيامدهايي است. پيامدهاي فيزيکي به دنبال اثرها به دست مي آيد. براي مثال کاهش فرسايش يکي از اثرهاي مستقيم پروژه هاي آبخيزداري است. پس از کاهش فرسايش، ممکن است رسوب گذاري در کانال هاي آبياري کاهش يابد که اين کاهش رسوب گذاري در کانال هاي آبياري، پيامد اجراي پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پيامدهاي مالي
به دنبال رخداد اثرها و پيامدهاي فيزيکي، اثرها و پيامدهاي مالي به دست مي آيند. در مثال پيشين، کاهش رسوب گذاري در کانال موجب کاهش هزينه لايروبي مي شود که مورد اخير، اثر مالي اجراي پروژه است يا اينکه اجراي پروژه موجب افزايش توليدات کشاورزي شده است که همان اثر مالي اجراي پروژه است. افزايش توليدات ممکن است موجب افزايش درآمد ساکنان حوضه آبخيز شود که همان پيامد مالي اجراي پروژه است.
1-5-5-3 پيامدهاي اجتماعي
افزون بر اثرها و پيامدهاي مالي، اجراي پروژه ممکن است موجب افزايش اشتغال يا کاهش مهاجرت آبخيزنشينان شود. افزايش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخيزنشينان جزء پيامدهاي اجتماعي اجراي اين پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پيامدهاي زيست محيطي
اين پيامدها به طور معمول به دنبال مجموعه اي از رويدادهايي که در زيست بوم رخ مي دهد، ايجاد مي‎شوند. از اين دست مي توان به تغيير در کيفيت آب زيرزميني، فرسايش خاك، رسوب گذاري، تغيير در نوع زيست بوم ها و پايداري گوناگوني(تنوع) زيستي، سطح آب زيرزميني، شور و قليايي شدن خاك و باتلاقي شدن زمين نام برد. اجراي پروژه هاي آبخيزداري ممکن است موجب حفظ يا نابودي زيستگاه حيات وحش يا گوناگوني زيستي شود. چنين موردهايي به عنوان پيامدهاي زيست محيطي اجراي اين پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزيابي اثرها و پيامدهاي پروژههاي آبخيزداري
پروژههاي آبخيزداري نيز هم چون ساير پروژههاي عمراني داراي چهار اثر: زيستمحيطي10، اجتماعي11، اقتصادي12 و توزيعي13 هستند. همين آثار و يا پيامدها مورد ارزيابي14(ارزشيابي15) قرار ميگيرند (سازمان مديريت و برنامهريزي کشور و وزارت نيرو، 1384).
1-5-6-1 ارزيابي اثرها و پيامدهاي اقتصادي (مالي)
از يک ديدگاه، آثار و پيامدهاي اقتصادي هر پروژهي آبخيزداري شامل منافع و هزينههاي آن است. منافع اقتصادي به دو بخش مستقيم (اوليه) و غيرمستقيم تقسيم ميشود. مهمترين اثرهاي اقتصادي مستقيم پروژه شامل نتايج فوري ناشي از اجراي پروژه مانند افزايش و يا کاهش توليدات کشاورزي (زراعي، باغي، دامي و آبزيان) و فرآوردههاي جنگلي و مرتعي (چوب، علوفه، دارو، خوراك و …) است. منافع غيرمستقيم شامل فايدههاي پيشين و پسين ناشي از اجراي پروژه است. مانند افزايش درآمد بنگاههاي توليدکننده نهادههاي لازم براي اجراي پروژه و افزايش اشتغال. هزينههاي پروژه نيز شامل هزينههاي مستقيم و وابسته است. هزينههاي مستقيم شامل هزينههاي مربوط به اجرا، بهرهبرداري و نگهداري است. هزينههاي وابسته شامل تمام هزينه‎هايي است که براي استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. براي مثال ميتوان از هزينههاي مربوط به تهيه نهادههاي مورد نياز براي توليدات کشاورزي نام برد. ارزيابي پيامدهاي اقتصادي پروژه بر اين اساس، در چارچوب تحليل منفعت-هزينه16 انجام ميشود (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-5-6-2 ارزيابي اثرها و پيامدهاي زيستمحيطي
براي ارزيابي پيامدهاي زيستمحيطي روشهاي مختلفي وجود دارد که در چهارچوب ارزيابي پيامدهاي زيستمحيطي17 قرار ميگيرند. چنين ارزيابي به طور معمول، آثار اجراي پروژه را بر زمينه‎هايي مانند منابع تجديدپذير(آب زيرزميني، خاك، پوشش گياهي و …)، گوناگوني زيستي و ظرفيت زيستمحيطي18 بررسي ميکند. آثاري که قابل ارزشگذارياند در چارچوب تحليل منفعت – هزينه قابل ارزيابي هستند. آثاري نيز که قابل ارزشگذاري نيستند از راه تعيين تمايل به پرداخت19 يا تمايل به دريافت20 افراد جامعه، ارزيابي مي‎شوند. از نظر فني، هزينهها از طريق تمايل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طريق تمايل به پرداخت (WTP) براي تامين کالاها و خدمات زيست محيطي برآورد ميشود.
1-5-6-3 ارزيابي اثرها و پيامدهاي اجتماعي
پيامدهاي پروژه بر زندگي آبخيزنشينان، سازمان جوامع محلي، ارتباطات انساني و فرهنگ يا ارتباطات ميان جامعه محلي جزو قلمرو پيامدهاي اجتماعي پروژه هستند. اين پيامدها به عوامل ديگري مانند روابط خويشاوندي، جنسيت و گروههاي اجتماعي واقع در محيط پروژه بستگي دارد.
1-5-6-4 ارزيابي اثرها و پيامدهاي توزيعي (درآمد)
شيوه بهرهمندي گروههاي مختلف اجتماعي از آثار و پيامدهاي مثبت و منفي پروژه در پيامدهاي توزيعي ديده ميشود. در اين ديدگاه، راههاي مختلفي براي گروهبندي جامعه و سنجش آثار و پيامدهاي اجراي پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله ميتوان به آثار توزيعي درآمد بين گروههاي درآمدي، طبقات اقتصادي و اجتماعي، مناطق جغرافيايي و توزيع زماني آثار درآمدي پروژه بين نسل موجود و آينده اشاره کرد.
پس پروژههاي آبخيزداري مانند ساير پروژهها آثار مختلفي دارند؛ اين اثرها و پيامدها بيشتر ناظر بر پيامدهاي زيستمحيطي و اقتصادي اين پروژهها است و ارزشگذاري و سنجش آنها نيز در چهارچوب ارزيابي اقتصادي انجام ميشود. پيامدهاي زيستمحيطي که ناظر بر هدفهاي اصلي پروژههاي آبخيزداري و منابع طبيعي (نگهداشت آب و خاك) هستند نيز بررسي ميشوند (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقيق
کارشناسان و مديران بر اين اعتقاد هستند که طرحي بايد به مرحله اجرا در بيايد که منافع حاصل از آن از هزينه‎هاي آن بيشتر باشد. يا به زبان علمي داراي توجيه اقتصادي باشد. طرحهاي آبخيزداري و عملياتي که منظور حفظ خاک انجام ميشود از گونه طرحها و پروژه‎هاي خواهد بود که داراي هزينه‎هاي بسياري هستند. در طرف مقابل، اين مسئله داراي اهميت بسياري خواهد بود که آيا منافعي که از طرحهاي آبخيزداري به دست ميآيد، از هزينه‎هاي که براي اجراي آن اختصاص داده شده است بيشتر است يا خير. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجراي اينگونه طرحها در دوره‎هاي اوليه کمتر از هزينه‎هاي آنها باشد ولي در دوره‎هاي بعدي بايد به دنبال آن باشيم که سودهاي بدست آمده از هزينهها بيشتر باشد. به همين دليل ارزيابي اقتصادي که معياري خواهد بود براي بررسي اقتصادي اينگونه طرحها از اهميت ويژهي در اجراي آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلي تحقيق حاضر سوال اصلي و بسيار مهم اين تحقيق بهصورت زير بيان خواهد شد:
آيا عمليات آبخيزداري که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجيه اقتصادي برخوردار بوده است؟
البته بايد گفت که تحقيق مورد نظر سوالات فرعي ديگري را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زير خواهد بود:
ميزان تأثير عمليات آبخيزداري در منطقه لسبو بر کشاورزي و و دامداري منطقه مورد نظر به چه ميزان بوده است؟
تأثيرات اين عمليات آبخيزداري بر عوامل زيست محيطي منطقه لسبو به چه ميزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادي از منابع خاک يک دغدغهي اساسي است، زيرا زمين يک نهادهي ضروري در کشاورزي است، بدين معنا که بدون کاربرد آن هيچ محصولي توليد نخواهد شد. اين موضوع بهويژه براي کشورهاي در حال توسعه بيشتر صدق ميکند که در آنجا نهادهاي غير کار در کشاورزي ناچيز بوده و زمين کشاورزي منبع خيلي مهم و اساسي براي بقاء اکثريت وسيعي از جمعيت است (باربير21، 2003). کشاورزي در اين کشورها نه تنها يک فعاليت اقتصادي بلکه همچنين يک روش زندگي است. از اين رو، زمين کشاورزي داراي اهميت بسياري است که رفاه اجتماعي بر آن بنا شده است. در فرآيند استفاده از زمين، کشاورزان زمين را در معرض انواع مختلف تخريب (فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي) قرار ميدهند. در نتيجه اين منبع خيلي مهم تحت تخريب مداوم است و توان حاصلخيزي بلند مدت آن کاهش مييابد. در اصطلاح اقتصادي تخريب خاک باعث کاهش ويژگيهاي زمين در ارتباط با کارکردهاي ويژهي داراي ارزش آن ميشود (اسکر، ياداف22، 1996).
در اين راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنين جلوگيري از تخريب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزي، آبخيزداري با اهداف مختلفي ممکن است در حوزه‎هاي صورت پذيرد که کنترل و بهرهبرداري بهينه از سيلاب، تغذيه سفره، افزايش پوشش گياهي، کنترل فرسايش خاک و جلوگيري از حمل رسوب به پايين از مهمترين اين اهداف به شمار ميآيد (دادرسي سبزوار، 1386). با توجه به همين اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهاي مربوطه سرمايهگذاريهاي کلاني را به منظور حفظ منابع آبي و خاکي به انجام رسانيدهاند. همانطور که ميدانيم اينگونه عمليات آبخيزداري داراي اثرات اقتصادي و اجتماعي گوناگوني خواهند بود. لذا در اين فصل از تحقيق مورد نظر به دنبال تشريح اثرات اقتصادي و اجتماعي عمليات آبخيزداري به صورت تئوريک و همچنين روشهاي گوناگوني که به منظور ارزيابي اقتصادي و اجتماعي اينگونه عمليات وجود دارد بررسي ميشود و در انتهاي اين فصل به چندين تحقيق و مطالعه انجام شده در زمينه اثرات و ارزيابي اقتصادي و اجتماعي عمليات آبخيزداري در خارج و همچنين در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسايش خاک
فرسايش خاک يک فرآيند دو فاز و شامل جدايي ذرات از تودهي خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسايش‎گر نظير آب و باد است. هنگامي که ديگر هيچ انرژي کافي براي انتقال ذرات در دسترس نيست فاز سوم، نهشت رخ ميدهد (بوردمن و پويسن و ايوانس23، 2003). بنابراين، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدايي و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسايشگر است. فرسايش خاک يک فرآيند طبيعي است که هميشه رخ خواهد داد و حتي بر زمينهاي داراي پوشش علف و جنگل نيز رخ ميدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزي رخ داده است (براون24، 1981). اما ميزان نرمال فرسايش خاک تحت پوشش گياهان به صورت طبيعي در تعادل به صورت تقريبي برابر با ميزان تشکيل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامي به وجود ميآيند که فرآيند طبيعي فرسايش خاک بخاطر مداخلات انسان تسريع ميشود که اين به انحرافات از تعادل منجر ميگردد. از اين ميان فعاليتهاي انساني مختلف که فرآيندهاي فرسايش خاک را تسريع ميکنند، کشاورزي مهمترين است و بيشترين فرسايش خاک بر زمينهاي کشت شده رخ ميدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 ديدگاه تاريخي
در سراسر تاريخچه تمدن انسان، فرسايش خاک داراي اثرات منفي و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را مي‎توان در تمدنهاي اوليه بشري که در رودهاي دجله و فرات، نيل، ليندوس و رودهاي چين توسعه يافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ويلد27، 1993). اين تمدنها در دشتهاي آبرفتي آبياري شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سيلابها براي حاصلخيزي مداوم که مواد مغذي گياهان را فراهم ميساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذي حل شده از اتيوپي به مدت هزار سال خاکهاي مصر را غني کرده است (بليکي، بروکفيلد28، 1987). از طرف ديگر، فرسايش خاک مداوم از زمينهاي کشاورزي کم و بيش به فقر منجر شده و برخي ديگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزايندهي جمعيت که به توسعهي کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلي به محل ديگر نقل مکان کنند. رقابت تضمينکننده براي حقوق زمين و آب اغلب روابط بين قبايل و کشورها را بيثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلي29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسايش بر تمدنهاي اوليه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلي زوال بسياري از امپراطوريها، تخريب خاک بوده است.
اگرچه فرسايش در سراسر تاريخ کشاورزي رخ داده است، اما اين موضوع در طول دهه‎هاي اخير شديدتر شده و به يک نگراني اجتماعي مهمي تبديل شده است. فرسايش به عنوان يک مشکل منابع طبيعي جدي تشخيص داده شده و يک موضوع نگرانکنندهي سياسي از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ويژه بعد از تاسيس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهي ايالات متحده در پاسخ به هشدار ايجاد شده توسط ميزانهاي بالاي فرسايش (واکر و يانگ30، 1986). اينگونه نگرانيها از دههي 1950 بدليل فقر عمومي، خشکسالي و سوءتغذيه گسترده در بسياري از کشورهاي در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخريب زمين بوجود آمدهاند شدت يافته است. نگرانيهاي ايجاد شده توسط اين گزارشها که افزايش فرسايش خاک مشکلات آلودگي آب و هوا را تشديد ميکند و توان حاصلخيزي زمينهاي کشاورزي را کاهش ميدهد موجب تصويب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ايالات متحده شد (لي31، 1980). افزايش نگرانيها در مورد اينکه تخريب زمين در بسياري از کشورها در حال رسيدن به نقطهي بدون بازدهي است و نياز فوري به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضاي جامعهي بينالمللي در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزي و غذاي سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. اين منشور اصولي را براي استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتي براي تضمين رفاه نسلهاي آينده بيان ميکند. با اين همه افزايش ميزان فرسايش خاک و کاهش اين منبع طبيعي ادامه دارد.
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب
پيشرفت فنآوري و توسعهي منابع ارزان غيرآلي مغذي براي گياهان، حداقل در ايالات متحده آمريکا، باعث شد که منابع خاک به منظور توليدات بيشتر کشاورزي، بهتر حفظ شوند. علاوه بر اين، حفاظت از آب و خاک با اين استدلال که خاک يک نياز اصلي است و همهي حيات، شامل بقاء و توسعهي انساني، به آن بستگي دارد، ممکن است اقتصاد حفاظت از خاک و آب را بيشتر نمايان کند (سکلر، 1987). اما به همراه افزايش محصولات کشاورزي، نگرانيها در مورد افزايش فرسايش خاک، هزينه‎هاي انرژي و اثرات خارجي نظير رسوبگذاري مخزن، آلودگي آب و خاک، بيشتر شده و به همين علت مطالعات بسياري در اين حوزه صورت گرفته است (بارت32، 1981؛ مککونل33، 1983).
هدف حفاظت خاک فقط حفظ خاک نيست بلکه حفظ ظرفيت حاصلخيزي آن در هنگام استفاده از آن است (ترو و همکاران، 1999). بنابراين تصميمات دربارهي محافظت فرسايش خاک و بازسازي زمين تخريب شده به هزينه‎هاي مربوط به مقدار محصول يا سود زيستمحيطي مورد انتظار بستگي دارند. چون ارزش خاک حاصلخيز نسبت به نيازهاي ديگر انسان نامحدود نيست، جلوگيري از فرسايش خاک ارزشي ندارد مگر اينکه منافع بهدست آمده فراتر از هزينهي تعلق گرفته به فعاليتهاي حفاظت باشند (باربير، بيشاب34، 1995). بنابراين، کشاورزان به سرمايهگذاري در حفاظت و تحمل ريسکهاي مربوطه علاقهاي نخواهند داشت مگر اينکه آنها يک تهديد قابل ملاحظهي ايجاد شده بر بهرهوري بهخاطر فرسايش خاک را درک کنند و انتظار فوايدي از شيوه‎هاي حفاظت داشته باشند. نه تنها ملاحظات بازده يا سود اقتصادي بلکه همچنين شرايط اجتماعي-اقتصادي ديگر خانواده‎هاي کشاورز و ملاحظات ريسک نيز ميتوانند يک نقش مهمي در تصميمات حفاظت از آب و خاک بازي کنند(آرنالدس و بارکارسون35، 2003)
مقالات موجود دربارهي تحليل اقتصادي حفاظت از آب و خاک را ميتوان بهطور کلي به سه دسته تقسيم‎بندي کرد. دستهي اول شامل مطالعات در راستاي ايجاد رابطهي بين فرسايش خاک، بهرهوري محصول و درآمد مزرعه و برآورد منافع حفاظت از آب و خاک است. دستهي دوم شامل مطالعات متمرکز بر موضوعات رفتاري، سنجش مدارک تجربي دربارهي محدودهاي از عوامل بومشناختي کشاورزي و اجتماعي- اقتصادي تأثيرگذار بر رفتار تصميم کشاورزان است. دستهي سوم شامل مطالعات مربوط به توسعه و کاربرد ابزارهاي مدلسازي اقتصادي براي شناسايي تعادلها به حمايت از يا عليه تصميميات است.
2-2-3 اثرات فرسايش بر حاصلخيزي و درآمد
نگراني اصلي در مورد فرسايش، از ديدگاه اقتصادي هر کشاورز، در تأثير آن بر حاصلخيزي واقعي و بالقوه زمين و از اين رو



قیمت: تومان


پاسخ دهید